W pierwszej połowie XV w

W pierwszej połowie XV w. Właścicielami Podhajec byli Kniehiniccy. Elżbieta Kniehinicka (zmarła w 1441) wyszła zamąż za Michała z Buczacza herbu Abdank, wojewodę podolskiego, który poległ w walce z Tatarami w 1438 r. Miasto leżało wówczas na lewym brzegu Mużyłówki (dziś ta część Podhajec nosi nazwę staremiasto i stanowi jedno z przedmieść).

W XV w. Podhajce należały do rodu Abdanków z Buczacza. Michał Buczacki (zginął w w 1438 r.), wojewoda podolski, ufundował tu w pierwszej połowie XV w. kościół, a po jego zniszczeniu przez Tatarów fundację odnowił w r. 1463 syn Michała, Jakób /zmarł w 1541 r./. W XVI wieku po wygaśnięciu rodu Buczackich Podhajce przeszły w ręce małopolskiej rodziny Wolskich /od 1534 r./ (Rodzina Wolskich zamieszkiwała jednak Podhajce przez kolejne stulecia. W 1820 r. hr. Stefan Jan Krukowiecki ur. w 1770 r. poślubił Helenę z Podhajec Wolską, córkę Fryderyka, generała wojsk koronnych), od których pod koniec tego stulecia /od około 1600/ odkupił je Stanisław Golski, wojewoda ruski. Dzieje owego Stanisława Golskiego znakomicie ilustrują drogi karier społecznych i majątkowych w dawnej Rzeczpospolitej. Pochodził z rodu, o którym krążył zapisany w raptularzach wierszyk:

Familia krawczyków przerzeczonych Golskich
Niewiele zabawiła kronikarzów polskich.

 

Niezależnie od złośliwej opinii współczesnych, Stanisław Golski był człowiekiem dzielnym, towarzyszem broni Jana Zamoyskiego i wiernym stronnikiem króla. W służbie tej dorobił się wysokich godności i znacznego majątku. Dzięki Golskiemu Podhajce stały się jedną z najpotężniejszych fortec kresowych. Warowność podhajeckiego zamku i dobra opinia, jaką cieszył się jego właściciel, paradoksalnie stały u początku skandalicznej historii, która przez wiele lat poruszała opinię Rzeczpospolitej. Otóż w r. 1612 Stefan Potocki, sąsiad i powinowaty Golskiego, udają się na ryzykowną wyprawę wojenną do Mołdawii, złożył w depozyt w Podhajcach przebogaty skarb, w skład którego wchodziły klejnoty jego żony Marii, córki hospodara kanclerzowej, Mauroiny. Obydwa posunięcia okazały się wyjątkowo nieszczęśliwe dla Potockiego. W Mołdawii doznał on klęski "z wielką osławą i ohydą narodu polskiego", jak pisze pamiętnikarz. Równocześnie zmarł Stanisław Golski, a Podhajce objął jego brat Jan, kasztelan kamieniecki, który senatorską karierę zrobił dzięki bratu, a odznaczał się głównie pociągiem do małmazji i innych trunków. Ów Jan Golski był żonaty z Zofią z Zamiechowskich, damą o ogromnej energii i swoistym podejściu do problemu uczciwości. Wszedłszy w posiadanie Podhajec Golscy odmówili zwrotu depozytu, negując wręcz jego istnienie. Bardzo trudno ocenić dziś wartość kosztowności złożonych w zamku podhajeckim. Wiadomości na ten temat pochodzą z akt procesowych, w których każda ze stron starał się przedstawić sprawę w korzystnym dla siebie świetle. Przedłożone przez Potockich spisy przyprawiają o zawrót głowy. Jest w nich mowa o 70 000 dukatów (czyli złotych monet), o 10 złotych łańcuchach "długich i miąższych, które aż się po ziemi włóczyły", o 70 pierścieniach, 22 puzdrach srebra stołowego itd. Golscy odpowiadali po prostu, że żadnego skarbu nie ma, a jeżeli by nawet był, to go nie oddadzą. Nie wiadomo, które z małżonków było tu "siłą przewodnią". W każdym razie Jan Golski wkrótce zmarł, a jego żona w ciągu ponad dwudziestu lat życia, jakie jej pozostały, zdołała obronić się przed wciąż ponawianymi pretensjami Potockich, prowadzonymi już to drogą sądową, już to siłą zbrojną. Z zagrabionych skarbów niczego nie zwróciła, ale jak się można domyślać, część z nich poświęciła na wystawienie monumentalnego kościoła w Podhajcach. Przy prezbiterium świątyni znajdowała się jej kaplica grobowa. Dzieje tej budowli, głównego dziś świadka dramatycznej historii Podhajec, nie są do końca jasne. Jak wiadomo, kościół w Podhajcach istniał od XV w. W 1620 r. lub 1621 został jednak prawdopodobnie zniszczony do tego stopnia, że Zofia z Zamiechowa, wówczas już Tyszkiewiczowa, wojewodzina trocka mogła napisać, że ufundowała "kościół nowy z gruntu". Jakkolwiek jest to budowla głównie XVII-wieczna, ma ona formy gotyckie, często stosowane w tym czasie w architekturze Podola.

Źródło:Iwo Werschler "Podhajce - rys historyczny (do roku 1917)" - materiał powielony; Jan K.Ostrowski "Kresy bliskie i dalekie" Universitas, Kraków 1998 r.; Herbarz Bonieckiego, „MISKA BRAMA” (Brama miasta) – gazeta podhajecka nr 4 z 2004 r.